Báo Việt Nam
Là giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, PGS.TS.Trang Thanh Hiền nằm trong danh sách hiếm hoi những nhà nghiên cứu theo đuổi lĩnh vực mỹ thuật cổ truyền, mỹ thuật dân gian trong nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam.
Trong đời sống mỹ thuật Việt Nam hôm nay, Trang Thanh Hiền được biết đến là một nhà nghiên cứu lịch sử mỹ thuật đồng thời là họa sĩ. Ở chị, con đường nghiên cứu không tách rời đời sống mà luôn hướng tới những hoạt động khiến mỹ thuật cổ trở nên gần gũi, dễ hiểu và có ý nghĩa với công chúng đương đại.
Là giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Trang Thanh Hiền nằm trong danh sách hiếm hoi những nhà nghiên cứu theo đuổi lĩnh vực mỹ thuật cổ truyền, mỹ thuật dân gian trong nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam. Song song với giảng dạy, chị dấn thân vào những chuyến điền dã kéo dài nhiều năm đến các đình, đền, chùa. Bắt đầu từ những quan sát giản dị nhất, chị chụp ảnh, ghi chép, rồi học qua các công trình của những nhà nghiên cứu đi trước. Hành trình đó đã giúp chị hình thành một con đường riêng, vừa tiếp cận di sản từ góc độ lịch sử, vừa tập trung vào giá trị tạo hình, ngôn ngữ biểu tượng và mối liên hệ giữa mỹ thuật với đời sống văn hóa.
Đam mê nghiên cứu và viết sách, chị liên tục xuất bản các công trình nghiên cứu có giá trị như “Hình tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn ở Việt Nam”, “Cửu phẩm liên hoa trong kiến trúc cổ Việt Nam”, “Tranh Tết – nét tinh hoa truyền thống Việt”, “Nghệ thuật tạo tác tượng Phật trong các ngôi chùa Việt”, “Bản rập trong nghiên cứu và sáng tạo”, “Tạo hình ngựa trong mỹ thuật Việt”…
Trong đó, một số quyển đã đạt được những giải thưởng danh giá về sách. Điểm khác biệt trong các công trình của chị là cách viết hướng đến đại chúng, lựa chọn cách diễn giải đơn giản, rõ ràng, giúp người đọc có thể hiểu được tượng Phật, biết được mình đang chiêm bái điều gì khi bước vào chùa.
Chính định hướng này đã làm thay đổi cách tiếp cận mỹ thuật cổ từ một lĩnh vực hàn lâm trở thành tri thức có thể ứng dụng trong đời sống. Theo Trang Thanh Hiền, mỹ thuật cổ Việt Nam không chỉ là di sản vật chất mà còn là hệ thống ký hiệu văn hóa phức tạp. Việc nhận diện một pho tượng Phật thuộc thời Lý, Trần hay Lê, mang ý nghĩa biểu tượng gì không đơn thuần là kiến thức chuyên môn mà còn là cách hiểu về lịch sử, tín ngưỡng và thẩm mỹ của người Việt.
Không dừng lại ở nghiên cứu, Trang Thanh Hiền còn là một họa sĩ với thế giới sáng tác riêng biệt. Sau nhiều năm dành phần lớn thời gian cho học thuật, chị trở lại mạnh mẽ với hội họa qua các triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm như “Đáy sóng”, “Mùa trong vườn”, “Ảnh xạ”, “Cuộc sống tươi đẹp”…
Trong hội họa, chị lựa chọn những chất liệu truyền thống như giấy dó, mực nho, màu nước và kỹ thuật in khắc gỗ. Bảng màu tối giản chủ yếu đen trắng tạo nên một không gian tĩnh lặng, giàu suy tưởng. Các mô típ quen thuộc như hình bóng Phật, hoa sen, người Mẹ, mây, nước… được lặp lại và biến đổi, hình thành một hệ biểu tượng mang tính cá nhân.
Những triển lãm cá nhân hay triển lãm nhóm cho thấy rõ mạch sáng tác xuyên suốt hơn hai thập kỷ. Có thể thấy, hội họa của Trang Thanh Hiền trở thành một kiểu phản chiếu những trải nghiệm sống, những nghiên cứu về mỹ thuật cổ và những suy tư nội tâm được khúc xạ thành hình ảnh. Nếu trong nghiên cứu, chị giải mã biểu tượng Phật giáo, biểu tượng trong văn hóa dân gian thì trong sáng tác, chị tái tạo chúng theo một cách tự do hơn. Phật không còn là hình tượng tôn giáo thuần túy mà trở thành biểu tượng của trạng thái cân bằng nội tâm, của tâm Phật trong mỗi con người.
Một điểm nổi bật khác trong hoạt động của Trang Thanh Hiền là sự gắn bó với các dự án cộng đồng. Chúng được tổ chức thành chuỗi hoạt động giáo dục nghệ thuật mang tính xã hội, hướng tới khơi dậy, kích hoạt các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại, đặc biệt ở thế hệ trẻ. Các dự án về sáng tạo mặt nạ Việt tạo ra một sân chơi mỹ thuật cho trẻ em, tái hiện một phần ký ức văn hóa đang dần mai một thông qua thực hành làm mặt nạ giấy bồi truyền thống.
Các em nhỏ được trải nghiệm đầy đủ quy trình từ bồi giấy, pha màu, đến vẽ hoàn thiện sản phẩm. Qua đó, kỹ năng thủ công và hiểu biết về chất liệu, màu sắc dân gian được truyền đạt trực quan, sinh động, khuyến khích trẻ tự tay sáng tạo sản phẩm, cũng đồng thời góp phần nuôi dưỡng ý thức gìn giữ bản sắc và hạn chế sự lấn át của đồ chơi ngoại nhập.
Các dự án về tranh dân gian, tranh Tết được tổ chức thông qua quy trình in, vẽ và sáng tạo từ các dòng tranh như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng… trẻ em được làm quen, tiếp cận kỹ thuật, hiểu thêm ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng của tranh Tết trong đời sống người Việt.
Các hoạt động này góp phần tạo nên một môi trường giáo dục thẩm mỹ gắn với di sản, nhờ nó mà truyền thống được tiếp cận qua trải nghiệm cá nhân của mỗi em nhỏ. Tổng thể, các dự án cộng đồng của Trang Thanh Hiền cho thấy một hướng đi nhất quán, sử dụng nghệ thuật giống một phương tiện giáo dục và kết nối xã hội. Trong đó, di sản văn hóa được chuyển hóa thành trải nghiệm sống động, gần gũi và có khả năng lan tỏa trong cộng đồng.
Bên cạnh đó, Trang Thanh Hiền còn quan tâm đến việc giới thiệu các hoa văn vốn cổ, giá trị mỹ thuật cung đình như hệ thống Cửu đỉnh. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, thuyết trình và hướng dẫn trực quan, những biểu tượng, điển tích hay tạo hình cổ điển được diễn giải một cách sinh động, dễ tiếp cận. Với chị, các dự án cộng đồng là cách để đánh thức sự quan tâm của xã hội đối với di sản. Đó là một quá trình gieo mầm để mỹ thuật truyền thống được bảo tồn, tiếp tục được hiểu, được yêu và được sống trong đời sống đương đại.
Trang Thanh Hiền còn là một trong những người tích cực phổ biến kỹ thuật làm bản rập hoa văn cổ – một phương pháp ghi chép, lưu giữ và nghiên cứu mỹ thuật truyền thống vốn quen thuộc trong khảo cứu di sản nhưng còn khá xa lạ với công chúng.
Trong quá trình điền dã tại các di tích, chị sử dụng bản rập làm công cụ nghiên cứu, từ đó Trang Thanh Hiền phát triển nó thành một phương tiện sáng tạo và giáo dục. Thông qua các workshop, tọa đàm và hoạt động thực hành, người tham gia được hướng dẫn cách rập để lấy hình hoa văn từ bề mặt kiến trúc, điêu khắc cổ, từ đó hiểu rõ hơn cấu trúc tạo hình, nhịp điệu trang trí và tư duy thẩm mỹ của người xưa.
Triển lãm các bản rập do chị và các cộng sự thực hiện đã giới thiệu tới công chúng một góc nhìn mới về di sản, chúng không còn là những hiện vật cố định trong không gian bảo tồn, mà có thể được dịch chuyển và tái hiện qua các lớp dấu in.
Trong bối cảnh nghiên cứu mỹ thuật và phê bình nghệ thuật còn nhiều khó khăn, con đường mà PGS.TS.Trang Thanh Hiền lựa chọn không dễ dàng. Nhưng chính sự bền bỉ ấy đã tạo nên dấu ấn riêng. Với chị, nghiên cứu là trạng thái dấn thân trọn vẹn. Và có lẽ chính sự dấn thân ấy đã giúp chị đi qua những hành trình dài, làm cho mỹ thuật cổ trở nên sống động trong tri thức, trong nghệ thuật và trong chính đời sống đương đại hôm nay.
Ngọc Nữ
