Báo Việt Nam
Dù được thi công hoàn toàn thủ công bởi hai đội thợ độc lập và phải giữ bí mật đến phút chót, hai nửa của ngôi đình hơn 400 năm tuổi khi ráp lại vẫn khớp nhau khít đến kỳ lạ.
Đình Sừng (thuộc xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An) được khởi dựng vào cuối năm 1583 bằng những vật liệu đơn sơ như tranh tre, nứa lá. Ngôi đình là nơi thờ Thành hoàng làng, đồng thời phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh và là không gian hội họp cộng đồng của người dân địa phương.
Trải qua tiến trình lịch sử hàng trăm năm với bao thăng trầm, sau 5 lần tu sửa, đến năm 1929, công trình được trùng tu, xây dựng lại quy mô như hiện nay nhưng vẫn gìn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính, nguyên sơ.
Mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn, quần thể di tích đình Sừng bao gồm các hạng mục: Đình, hậu cung và nhà miếu. Trong đó, đình có chiều dài hơn 24m, chiều rộng hơn 11m, sở hữu hệ khung sườn hoàn toàn bằng gỗ lim kiên cố và được lợp mái ngói âm dương.
Tòa đình gồm 6 vì liên kết chặt chẽ với nhau bởi đường thượng lương cùng hệ thống giằng, cột, xà dọc, xà ngang, tạo thành không gian năm gian rộng và hai gian phụ ở đầu hồi văn.
Nâng đỡ toàn bộ phần mái đình đồ sộ là hệ thống 24 cột hình trụ tròn có kích thước lớn, một người ôm không xuể. Các cột gỗ này đều được kê trên những tảng đá xanh vuông vức, đồng điệu về kích cỡ, kiểu dáng lẫn màu sắc.
Phía 2 gian cuối của đình hiện vẫn lưu giữ hai tấm bia đá cổ ghi chép chi tiết về mốc thời gian khởi dựng, các đợt tu sửa cùng công ơn đóng góp của nhân dân trong việc tôn tạo di tích.
Điểm nhấn nghệ thuật độc đáo của ngôi đình nằm ở các đề tài trang trí kiến trúc. Dù xoay quanh các mô-típ quen thuộc như “tứ linh” (long, ly, quy, phụng) hay “tứ quý” (tùng, cúc, trúc, mai), các nghệ nhân xưa đã khéo léo bố trí một cách hài hòa, cân đối.
Đặc biệt là 4 bức chạm khắc tinh xảo trên 4 bức cốn mê (tấm ván gỗ) đặt tại 4 góc của đình. Bằng thủ pháp bố trí đăng đối, cân xứng cùng kỹ thuật chạm lộng tỉ mỉ, công phu mang tính cách điệu cao, hình tượng tứ linh trải đều ở bốn góc đình hiện lên vô cùng mềm mại, thanh thoát, cuốn hút người xem.
Theo tư liệu tại đình, công trình được thi công bởi hai đội thợ hoàn toàn độc lập: nửa đình phía Đông do thợ Quỳnh Lưu đảm nhiệm, trong khi nửa đình phía Tây do nhóm thợ Diễn Châu phụ trách.
Sau khi thống nhất khuôn mẫu và kích thước, hai bên thực hiện phần việc của mình trong một khoảng thời gian quy định và phải giữ bí mật.
Khi làng quyết định ngày dựng đình, mỗi bên đã huy động khoảng 300 người, dùng dây tre bện chặt để cùng lúc kéo các cấu kiện lên. Dù hoàn toàn làm bằng phương pháp thủ công nhưng khi ghép lại, hai phần đình lại khớp nhau khít đến từng chi tiết.
Nối liền từ tòa đình đến nhà hậu cung là một khoảng sân lộ thiên rộng rãi có chiều ngang 8m. Tòa hậu cung hiện nay vốn được chuyển từ đền Nghè (làng Quỳ Lăng) về dựng lại vào năm 1995 trên nền móng của tòa hậu cung xưa.
Công trình này cũng mang kiến trúc đặc trưng thời Nguyễn với 4 vì, 3 gian và 2 hồi văn. Toàn bộ kết cấu được làm bằng gỗ lim, chạm khắc tinh tế các đề tài tứ linh, tứ quý, tạo nên một không gian tâm linh tôn nghiêm với 3 phía xung quanh được xây tường bao kiên cố. Sau khi xuống cấp, hậu cung được địa phương trùng tu, sửa chữa.
Đình Sừng không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là chứng nhân lịch sử, gắn liền với những dấu mốc quan trọng của người dân địa phương.
Trong giai đoạn cách mạng 1930 – 1931, ngôi đình từng là địa điểm hội họp bí mật của Chi bộ Đảng Quỳ Lăng. Nơi đây cũng từng chứng kiến tội ác của thực dân Pháp khi bị biến thành nơi giam cầm, tra tấn dã man các cán bộ cách mạng và Đảng viên kiên trung.
Đến năm 1945, đình Sừng lại trở thành ngọn cờ tập hợp quần chúng nhân dân địa phương đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền. Với những giá trị lịch sử và văn hóa to lớn đó, ngày 29/10/2003, đình Sừng được được công nhân là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
