Trân Văn
Theo Reuters, Văn Phòng Đại Diện Thương Mại Mỹ (USTR) vừa loan báo, do tính chất phức tạp của việc điều tra về hoạt động bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam, cuộc điều tra đã khởi động hồi Tháng Năm vừa qua sẽ không kết thúc vào cuối tháng này như dự kiến mà được gia hạn đến cuối Tháng Hai năm tới (2027). Cũng vì vậy, rủi ro vẫn lơ lửng trên kinh tế-xã hội Việt Nam.
Đối với hàng hóa của Việt Nam, Mỹ là thị trường xuất cảng lớn nhất. Ngân Hàng Thế Giới (WB) từng công bố ước tính, cứ mỗi 100 đồng mà Việt Nam thu được từ xuất cảng hàng hóa thì có khoảng 30 đồng là tiền bán hàng cho Mỹ. Do đó, nếu Mỹ tăng thuế nhập cảng hoặc mua ít hơn, đơn hàng của nhiều nhà máy ở Việt Nam có thể sẽ giảm, quy mô các kế hoạch đầu tư của ngoại quốc có thể thu hẹp, thậm chí bị hủy bỏ. Công nhân có thể mất cơ hội tăng ca, thu nhập sụt giảm, thậm chí mất việc. Hệ thống dịch vụ, chẳng hạn quán ăn, cửa hàng, nhà trọ quanh các khu công nghiệp cũng có thể bị ảnh hưởng. Nói cách khác, khả năng xuất cảng hàng hóa sang Mỹ không chỉ liên quan đến doanh giới mà còn gắn với sinh kế của nhiều gia đình, nhiều giới tại Việt Nam.
Hàng hóa Việt Nam xuất cảng sang Mỹ đang phải gánh khoản thuế nhập cảng 12.5% vốn là hậu quả từ kết luận của một cuộc điều tra mà theo đó, Việt Nam chưa tích cực ngăn chặn sản phẩm dính líu đến cưỡng bức lao động. Sắp tới, nếu có kết luận bất lợi từ hai cuộc điều tra, một về hoạt động bảo hộ SHTT như vừa đề cập, một về dư thừa công suất, Mỹ sẽ áp thêm thuế, hàng hóa từ Việt Nam xuất cảng sang Mỹ sẽ khó cạnh tranh hơn. Tuy nhiên chưa thể đoán định về mức độ trầm trọng của hậu quả vì phải chờ Mỹ xác định những mặt hàng nào bị áp thuế cũng như mức thuế.
Vì chuyện Mỹ vừa gia hạn cuộc điều tra về hoạt động bảo hộ SHTT tại Việt Nam có nghĩa, chưa rõ hàng hóa xuất cảng sang Mỹ sẽ phải gánh thêm thuế nhập cảng hay không, thành ra giới đầu tư ngoại quốc sẽ rất thận trọng khi rót vốn cho những dự án phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ. Một số chuyên gia bảo rằng, bởi vẫn chưa biết mức thuế sẽ áp trên hàng hóa Việt Nam xuất cảng sang Mỹ, giới đầu tư ngoại quốc có thể hoãn xây dựng hay tạm thời ngưng mở rộng quy mô nhà máy của họ tại Việt Nam.
Họ khằng định, trong ngắn hạn, giới đầu tư ngoại quốc sẽ không rút khỏi Việt Nam, song với bối cảnh như hiện nay, thông thường, những doanh nghiệp, tập đoàn ngoại quốc đã xây dựng nhà máy, tuyển dụng và đào tạo nhân lực, tổ chức mạng lưới cung ứng sẽ điều chỉnh hoạt động. Tỷ lệ thất nghiệp không tăng nhưng nhiều giới có thể cảm nhận cuộc sống khó khăn hơn. Nếu thời gian chờ đợi kéo dài và có thêm nhiều đợt điều tra, thay đổi về thuế nhập cảng, sẽ không thể lọai trừ khả năng giới đầu tư ngoại quốc điều chỉnh chiến lược dài hạn. Bi kịch sẽ trầm trọng hơn.
***
Tháng Tư vừa qua, Mỹ chính thức xếp Việt Nam vào diện vi phạm nghiêm trọng nhất về SHTT. Lúc ấy, USTR giải thích, Việt Nam yếu kém cả ở việc đặt định các quy phạm pháp luật lẫn thực thi những cam kết liên quan đến SHTT. Hàng giả, sản phẩm vi phạm bản quyền diễn ra trong thời gian dài nhưng không được ngăn chặn, xử lý hiệu quả. Đến lúc đó, chính quyền Việt Nam mới mở một đợt cao điểm chống hàng giả và vi phạm bản quyền (diễn ra từ ngày 7 đến ngày 30 Tháng Năm, 2026). Các bộ, ngành được yêu cầu tăng 20% số vụ xử lý so với cùng kỳ năm ngoái.
Công an liên tục công bố kết quả các đợt tấn công những trang web vi phạm bản quyền âm nhạc, phim ảnh, trò chơi, cũng như các cơ sở sản xuất hàng giả. Hải Quan gia tăng kiểm tra, ngưng thông quan những sản phẩm vi phạm SHTT. Còn Bộ Ngoại Giao liên tục cung cấp thông tin và kết quả thực thi những cam kết về SHTT cho các đối tác quốc tế. Tháng Sáu, 2026, chính phủ Việt Nam loan báo, trong vòng ba tuần đã xử lý hơn 1,400 vụ vi phạm SHTT và khởi tố hình sự 28 vụ, đồng thời đề nghị Mỹ đánh giá “khách quan, công bằng” về nỗ lực của Việt Nam.
Thế nhưng toàn bộ những hoạt động vừa kể không ngăn được Mỹ quyết định mở cuộc điều tra thương mại vào cuối tháng 5/2026 và như vừa kể, cuộc điều tra này đã được gia hạn cho đến cuối Tháng Hai, 2027. Cam kết rồi để đó, mặc kệ vấn nạn kéo dài từ thập niên này sang thập niên khác, phút chót khi hậu quả gần như nhãn tiền mới mở “chiến dịch,” triển khai hành động theo kiểu “cao điểm” rõ ràng không giúp chính quyền Việt Nam thành cộng trong việc thuyết phục được Mỹ – vốn vẫn đòi hỏi việc thực thi các cam kết phải thường xuyên và lâu dài.
Khía cạnh đáng bận tâm nhất không nằm ở chỗ Mỹ có áp thêm thuế nhập cảng hay không, mà là mức độ nghiêm túc của chính quyền Việt Nam đối với những vấn đề đã cam kết cả trong ngoại giao lẫn nội trị. Mức độ ổn định về kinh tế-xã hội của một quốc gia phụ thuộc vào vốn đầu tư ngoại quốc và xuất cảng không thể dựa vào những “chiến dịch,” các đợt hoạt động theo kiểu “cao điểm.” Nếu suy nghĩ và cách ứng xử không thay đổi, nhiều triệu gia đình thường dân sẽ phải dùng sự an ổn của họ cả ở hiện tại lẫn tương lai để để trả.