Julian Đỗ, đồng giám đốc ACoM
Tino Cao/Người Việt (chuyển ngữ)
LTS: Bài bình luận dưới đây của ông Julian Đỗ gửi đến nhật báo Người Việt ngày 27 Tháng Mười. Ông là đồng giám đốc American Community Media (ACoM), chuyên theo dõi lĩnh vực chính sách công và năng lực thực thi chính sách.

Nghe có vẻ sáo mòn, nhưng sở hữu một căn nhà vẫn thực sự là giấc mơ Mỹ của nhiều người.
Với các gia đình nhập cư, gia đình lao động, và cộng đồng da màu khắp California, cuộc sống khi chưa có nhà riêng là luôn phải đối diện với những khó khăn hằng ngày: Tiền thuê ngày càng tăng, nhiều thế hệ chen chúc trong một căn chung cư, mùa lạnh thì rét buốt, mùa nóng thì oi bức. Có gia đình phải buồn lòng quyết định rời xa khu phố quen thuộc để tìm một nơi ở vừa túi tiền.
Những con số cho thấy rõ tình cảnh ấy. Hiện chỉ có 22% gia đình tại California đủ sức mua một căn nhà có giá trung vị (median). Với các gia đình người da đen và gốc Mỹ Latin, tỉ lệ này thấp đến đáng lo: Chỉ có 11%. Trong khi đó, hơn một nửa số gia đình thuê nhà phải dành trên 30% thu nhập cho chỗ ở (ACoM).
Ngày 3 Tháng Mười Một, các cộng đồng này cùng cử tri California nói chung sẽ có cơ hội quyết định ba đề luật về nhà ở. Mỗi đề luật cung cấp một cách giải quyết cuộc khủng hoảng nhà ở vốn dai dẳng lâu nay, giúp giấc mơ Mỹ trở nên gần hơn với người dân.
Các đề luật: Prop. 1, Prop. 37, và Prop. 45 đề nghị cho phép phát hành tổng cộng khoảng $36 tỷ trái phiếu và thiết lập một quy trình đánh giá môi trường mới. Ba đề luật được soạn thảo riêng, mỗi đề luật có bên bảo trợ, cơ chế thực hiện, và cách chi trả khác nhau. Để hiểu những đề luật này có ý nghĩa thế nào đối với gia đình mình, người dân cần xem xét từng đề luật, rồi tìm hiểu mối liên hệ giữa chúng.
Prop. 1: Trợ cấp nhà ở giá phải chăng
Prop. 1 do cơ quan lập pháp đưa ra để cử tri quyết định, cho phép California phát hành $11.25 tỷ trái phiếu.
Văn Phòng Phân Tích Lập Pháp California (LAO) cho biết $10 tỷ sẽ được dùng cho các chương trình nhà ở, với khoản nợ được hoàn trả từ ngân quỹ chung của tiểu bang. Phần $1.25 tỷ còn lại dành cho cựu quân nhân vay mua nhà. Tiền họ trả nợ mua nhà sẽ được dùng để hoàn trả trái phiếu.
Khoản lớn nhất, khoảng $7.2 tỷ, dành cho nhà cho thuê giá phải chăng. Tài liệu hướng dẫn cử tri của tiểu bang cho biết nguồn vốn này sẽ trợ cấp cho tối đa 40,000 căn nhà cho thuê, khoảng 2,500 căn dành cho người lao động nông nghiệp và khoảng 1,200 chỗ ở cho sinh viên.
Tiểu bang sẽ phải trích ngân quỹ chung từ $500 triệu đến $600 triệu mỗi năm trong khoảng 25 năm để trả nợ. Những người phản đối cho rằng vay tiền không giải quyết được tình trạng thiếu nhà về lâu dài (East Bay Times).
Prop. 37: Hỗ trợ tiền trả trước khi mua nhà
Với người nhập cư thế hệ thứ nhất và các gia đình da màu, trở ngại lớn nhất khi mua nhà là thiếu khoản tài sản do các thế hệ trước tích lũy, để có thể lo đủ tiền trả trước (down payment).
Những người ủng hộ xem Prop. 37 là cách giúp thu hẹp khoảng cách tài sản ấy. Đề luật cho phép Cơ Quan Tài Chính Nhà Ở California (CalHFA) phát hành tối đa $25 tỷ trái phiếu, được hoàn trả bằng nguồn thu của chương trình.
Nguồn vốn này sẽ được dùng cho các khoản vay thế chấp thứ hai, giúp người mua trang trải tối đa 17% giá một căn nhà mới xây. Người mua phải tự có ít nhất 3% để trả trước và vay khoản thế chấp thứ nhất từ một tổ chức cho vay tư nhân.
Trái phiếu sẽ được hoàn trả bằng tiền trả nợ của người vay, không lấy từ ngân quỹ chung. Nếu người vay không trả được nợ, các tổ chức cho vay tư nhân sẽ chịu rủi ro, người đóng thuế không phải gánh khoản này (CalMatters).
CalHFA được phép phát hành đủ $25 tỷ trái phiếu nhưng không bắt buộc phải huy động toàn bộ. Vì vậy, đây là mức tối đa được cho phép, chưa phải số tiền dự kiến sẽ huy động.
Prop. 37 chủ yếu dành cho người có thu nhập trung bình. Người vay được có thu nhập tối đa bằng hai lần mức trung vị của khu vực và không nhất thiết phải mua nhà lần đầu.
Phía phản đối cho rằng nhiều người thuê nhà vẫn có thể không đủ điều kiện vay khoản thế chấp thứ nhất. Đề luật cũng không làm giảm số tiền phải trả hằng tháng. Ngoài ra, việc cấp thêm vốn cho người mua có thể vô tình đẩy giá nhà lên (NBC Bay Area).
Prop. 45: Rút ngắn thủ tục, nhưng lo ngại vấn đề môi trường
Prop. 45 do Phòng Thương Mại California (CalChamber) bảo trợ, đề nghị sửa quy định, không huy động vốn bằng trái phiếu. Đề luật giới hạn thời gian đánh giá theo Luật Phẩm Chất Môi Trường California (CEQA) ở mức 365 ngày đối với các dự án thuộc diện áp dụng, đồng thời siết chặt thời hạn khởi kiện. Phạm vi áp dụng gồm cả nhà ở, đường sá, công trình nước, và những dự án khác.
Với các cộng đồng da màu, đây là vấn đề khó lựa chọn. Những người ủng hộ cho rằng cư dân ở các khu phố có điều kiện tài chính đôi khi dùng những vụ kiện dựa trên CEQA để ngăn cản việc xây nhà ở giá phải chăng. Họ cho rằng Prop. 45 sẽ giúp xây loại nhà này nhanh hơn và ít tốn kém hơn.
Phía phản đối xem đề luật là kẽ hở cho giới phát triển địa ốc, có thể làm suy yếu các biện pháp bảo vệ môi trường. Đây là mối lo nghiêm trọng đối với những khu dân cư vốn đã phải gánh chịu phần lớn tác hại của ô nhiễm và hoạt động phát triển công nghiệp (New York Times).
Ba đề luật liên hệ với nhau thế nào?
Về pháp lý, ba đề luật độc lập với nhau. Khi thực hiện, mỗi đề luật tác động đến một khâu trong quá trình cung cấp nhà ở: Prop. 1 trợ cấp xây nhà, Prop. 37 hỗ trợ vốn cho người mua, còn Prop. 45 chi phối tiến độ cấp phép.
Nếu Prop. 1 được thông qua nhưng Prop. 45 bị bác bỏ, các dự án được trợ cấp vẫn có thể phải chờ xét duyệt với tiến độ như hiện nay.
Nếu Prop. 37 được thông qua nhưng không có thêm nhà mới, nguồn vốn bổ sung cho người mua sẽ làm tăng cạnh tranh đối với số nhà hiện có. Điều này có thể vô tình đẩy giá lên, khiến người dân càng khó mua nhà.
Hiện chưa rõ bao nhiêu dự án được trợ cấp từ Prop. 1 sẽ áp dụng quy trình xét duyệt của Prop. 45.
Những câu hỏi sau ngày bầu cử
Dù cử tri quyết định thế nào, việc chấp thuận nguồn vốn luôn là chuyện khó. Nhưng so với toàn bộ công việc cần làm để giải quyết cuộc khủng hoảng nhà ở California và giúp người nhập cư cùng các cộng đồng da màu sở hữu nhà, đó vẫn là phần dễ hơn. Kế hoạch thực hiện phải xác định rõ trách nhiệm bảo đảm người dân được tiếp cận các chương trình một cách công bằng.
Với những gia đình không kham nổi giá nhà và cư dân có nguy cơ phải dọn đi, những câu hỏi thiết thực vẫn luôn là: Họ cần đáp ứng những điều kiện gì để được tham gia? Thông tin về chương trình có đến được với người dân không nói tiếng Anh? Và những căn nhà dành cho họ có thực sự được xây dựng?
Kế hoạch nhà ở California đặt mục tiêu xây thêm hơn 2.5 triệu căn vào năm 2030. Trong khi đó, khảo sát nhân lực năm 2026 của Hiệp Hội Tổng Thầu Hoa Kỳ (AGC) cho thấy phần lớn nhà thầu vẫn gặp khó khăn trong việc tìm nhân công có đủ tay nghề.
Ngay từ Thứ Tư, sau ngày bầu cử, những câu hỏi ấy sẽ cần được giải đáp. Cử tri có thể tìm thông tin chính thức về cả ba đề luật tại trang hướng dẫn cử tri của tiểu bang. [đ.d.]