Báo Việt Nam
Năm 1980, khi nghiên cứu cặp tượng Kim Đồng – Ngọc Nữ ở chùa Dâu, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng cho rằng đây có thể là tỷ lệ hình thể lý tưởng của người Việt xưa.
Chùa Dâu (Bắc Ninh) không chỉ là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam mà còn là cái nôi của tín ngưỡng thờ Tứ Pháp – bốn vị nữ thần đại diện cho mây, mưa, sấm, chớp trong đời sống nông nghiệp của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Theo tư liệu của Cục Di sản Văn hóa, chùa được khởi dựng từ năm 187 và hoàn thành vào năm 226 tại vùng Dâu, thuộc thành Luy Lâu – trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta. Trải qua gần 2.000 năm lịch sử, nơi đây lưu giữ hệ thống kiến trúc và tượng thờ có giá trị đặc biệt. Hiện chùa còn lưu giữ khoảng 100 pho tượng cổ, nhiều tác phẩm được coi là chuẩn mực của nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thế kỷ XVII-XVIII, trong đó nổi bật là pho tượng Ngọc Nữ được đánh giá là một trong những kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam.
Pho tượng Ngọc Nữ tại chùa Dâu có niên đại khoảng thế kỷ XVIII, cao 153cm, gần tỷ lệ người thật. Đây là một trường hợp hiếm hoi trong điêu khắc truyền thống khi nghệ nhân không lý tưởng hóa theo khuôn mẫu thần thánh mà khắc họa một thiếu nữ Việt Nam với vẻ đẹp gần gũi, sống động và giàu cá tính.
Ngọc Nữ có gương mặt tròn đầy phúc hậu, đôi mắt lá răm lim dim như đang mỉm cười, vừa tình tứ dân dã vừa phảng phất nét huyền bí. Miệng nhỏ xinh hé nụ cười kín đáo, tạo cảm giác dịu dàng như hương hoa ngâu lan tỏa trong khu vườn chùa cổ.
Tư thế dâng hoa vốn thường cứng nhắc trong tượng thờ được nghệ nhân xử lý mềm mại và tự nhiên. Thân hình cân đối, thon thả nhưng vẫn đầy đặn, thể hiện vẻ đẹp khỏe khoắn của thiếu nữ tuổi 16-17.
Trang phục mang tính ước lệ nhưng chiếc khăn vấn trên đầu lại được tả thực tinh tế đến từng nếp gấp, cho thấy sự chăm chút của người thợ xưa.
Họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ thuật Phan Cẩm Thượng từng nhận định tượng Ngọc Nữ chùa Dâu mang vẻ đẹp đặc biệt, vừa điển hình vừa rất riêng của người phụ nữ Việt Nam.
Ông cho rằng nếu đặt gương mặt Ngọc Nữ bên cạnh những hình tượng nữ cổ điển của Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản hay Mông Cổ, nét đẹp Việt Nam vẫn hiện lên rõ rệt, khác biệt và nổi bật.
So với những cô tố nữ trong tranh dân gian Hàng Trống xuất hiện sau này, Ngọc Nữ chùa Dâu được đánh giá là “thực hơn, duyên hơn và cá tính hơn hẳn”.
Năm 1980, khi nghiên cứu cặp tượng Kim Đồng – Ngọc Nữ, Phan Cẩm Thượng cho rằng đây có thể là tỷ lệ hình thể lý tưởng của người Việt xưa: không cao lớn nhưng cân đối, hài hòa và đầy sức sống.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của tượng Ngọc Nữ là tính chân dung rõ nét. Không còn là hình ảnh mang tính biểu tượng thuần túy, pho tượng cho thấy ý thức mạnh mẽ về vẻ đẹp cá nhân và sự tự do sáng tạo của nghệ nhân dân gian.
Trong đôi mắt lúng liếng, nụ cười kín đáo và dáng đứng mềm mại ấy, người xem không chỉ bắt gặp hình bóng một thiếu nữ cách đây hàng trăm năm mà còn cảm nhận được tâm hồn Việt Nam thanh nhã, đôn hậu và tinh tế.
Gần hai thế kỷ sau khi ra đời, tượng Ngọc Nữ chùa Dâu vẫn khiến người thưởng lãm xúc động bởi vẻ đẹp sống động như người thật – một minh chứng cho đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam.
